در مورد انگیزه سرودن عارف نامه چندین روایت وجود دارد. میگویند ایرج انتظار داشته که عارف هنگام ورود به مشهد به منزل او بیاید و میهمانش شود که نه تنها این اتفاق نمیافتد بلکه هنگام ورود ایرج، عارف که مشغول نظارت بر نصب دکورهای کنسرت بوده، اعتنای چندانی به او نمیکند. همچنین گفته میشود عارف قزوینی در باغ ملی مشهد شعری خواند که با این بیت ختم میشد.
چو جغد بر سر ویرانههای شاه عباس
نشست «عارف» و لعنت به روح خاقان کرد
از آنجا که ایرج خود را از نوادگان فتحعلیشاه (معروف به خاقان) میدانست و از طرفی با مشی سیاسی عارف در حمایت از سید ضیاءالدین طباطبایی موافق نبود، کمر به دشمنی با عارف بست و مثنوی هفتصد بیتی عارفنامه را در هجو او سرود.
| شــــنيدم مــــن کــــه عــــارف جــــانم آمــــد | رفيــــــــق ســــــــابق طهــــــــرانم آمــــــــد |
| شـــدم خـــوشوقـــت و جـــاني تـــازه کـــردم | نـــــشاط و وجـــــد بـــــيانـــــدازه کـــــردم |
| بــــــه نوکرهــــــا ســــــپردم تــــــا بداننــــــد | کــــه گــــر عــــارف رســــد از در نراننــــد |
| نگوينــــد ايــــن جنــــاب مولــــوي کيــــست | فلانـــي بـــا چنـــين شـــخص آشـــنا نيـــست |
| نهــــــادم در اطــــــاقش تخــــــت خــــــوابي | چراغــــي، حولــــهيــــي، صــــابوني، آبــــي |
| عــــرقهــــايي کــــه بــــا دقــــت كــــشيدم | بــــه دســــت خــــود درون گنجــــه چيــــدم |
| مهيــــــا کــــــردمش قرطــــــاس و خامــــــه | بــــــــراي رفــــــــتن حمــــــــام جامــــــــه |
| فــــــراوان جوجــــــه و تيهــــــو خريــــــدم | دو تـــــــايي احتياطـــــــًا ســـــــر بريـــــــدم |
| نشـــــــستم منتظـــــــر کـــــــز در درآيـــــــد | ز ديــــــدارش مــــــرا شــــــادمان نمايــــــد |
| **** | **** |
| نميدانـــــــــستم اي نـــــــــامرد کـــــــــوني | کـــــه منـــــزل ميکنـــــي در بـــــاغ خـــــوني |
| نمـــــــيجـــــــويي نـــــــشان دوســـــــتانت | نمـــيخـــواهي کـــه کـــس جويـــد نـــشانت |
| و گـــر گـــاهي بـــه شـــهر آيـــي ز منـــزل | نبيـــــنم جـــــا ِي پايـــــت نيـــــز در گِـــــل |
| بــــري بــــا خــــود نــــشان جــــاي پــــا را | کنـــــــي تقليـــــــد مرغـــــــان هـــــــوا را |
| بـــرو عـــارف کـــه واقـــع حـــرف مفتـــي | مگــــر بختــــي کــــه روي از مــــن نهفتــــي |
| مگـــر يـــاد آمـــد از ســـي ســـال پيـــشت | کــــه بــــر عــــارض نبــــود آثــــار ريــــشت |
| مگــــر از منــــزل خــــود قهــــر کــــردي | کــــه منــــزل در کنــــار شــــهر کــــردي |
| مگـــــر در بـــــاغ يـــــک منظـــــور داري | نـــــــــشان نـــــــــرگس مخمـــــــــور داري |
| مگـــــر نـــــسرين تنـــــي داري در آغـــــوش | کــــه کــــردي صــــحبت مــــا را فرامــــوش |
| مگــــــر بــــــا ســــــروقــــــدان آرميــــــدي | کــــــه پيونــــــد از تهيدســــــتان بريــــــدي |
| چــــــرا در پــــــرده ميگــــــويم ســــــخن را | چــــرا بــــر زنــــده ميپوشــــم کفــــن را |
| بگـــويم پـــاک و صـــاف و پوســـت کنـــده | کـــه علـــت چيـــست کـــه ميترســـي ز بنـــده |
| تــــرا مــــن ميــــشناسم بهتــــر از خــــويش | تــــرا مــــن آوريدســــتم بــــه ايــــن ريــــش |
| خبـــــــــر دارم از اعمـــــــــاق خيالـــــــــت | بـــه مـــن يـــک ذره مخفـــي نيـــست حالـــت |
| تــــو از کــــونهـــــاي گــــرد لالـــــهزاري | يکـــــي را ايــــــن ســـــفره همــــــراه داري |
| کنـــــــار رســـــــتوران قـــــــلا نمـــــــودي | ز کــــونکــــنهــــاي تهــــران در ربــــودي |
| بـــه کـــونکـــنهـــا زدي کيـــر از زرنگـــي | نهــــــادي جملــــــه را زيــــــر از زرنگــــــي |
| چــــو آن گربــــه كــــه دنبــــه از ســــر شــــام | همــــــــي ور دارد و ورمالــــــــد از بــــــــام |
| کنـــون ترســـي کـــه گـــر ســـوي مـــن آيـــي | کنــــي بــــا مــــن چــــو ســــابق آشــــنايي |
| منــــــت آن دنبــــــه از دنــــــدان بگيــــــرم | خيالـــــــت غيـــــــر از اينـــــــه بميـــــــرم؟ |
| تــــو ميخــــواهي بگــــويي ديــــر جوشــــي | بــــه مــــن هــــم هيــــزم تــــر ميفروشــــي |
| تـــو مـــا را بـــسکه صـــاف و ســـاده دانـــي | فــــــلان کــــــون را بــــــرادرزاده خــــــواني |
| چــرا هــر جــا کــه يــک بــيريــش باشــد | تـــو را فـــيالفـــور قـــوم و خـــويش باشـــد |
| چــرا در روي يــک خــويش تــو مــو نيــست | چـرا هـر کـس کـه خـويش توسـت کونيـست |
| **** | **** |
| بـــرو عـــارف کـــه اينجـــا خـــبط کـــردي | مــــر ايــــن انديــــشه را بــــيربــــط کــــردي |
| بـــرو عـــارف کـــه ايـــرج پـــاکبازســـت | از ايـــن کونهـــا و کـــسها بـــي نيـــاز اســـت |
| مـــن ار صـــياد باشـــم صـــيد کـــم نيـــست | همانـــــا حاجـــــت صـــــيد حـــــرم نيـــــست |
| شــــــکار مــــــن در اتــــــلال بلندســـــــت | نـــه عبـــدي کـــاهوي ســـر در کمندســـت |
| درستـــست اينکـــه طفـــلان گـــيج و گولنـــد | ســــــفيه و ســــــاده و ســــــهلالقبولنــــــد |
| تـــــوان بـــــا يـــــک تبـــــسم گولـــــشان زد | گهــــي بــــا پــــول و گــــه بــــيپولــــشان زد |
| ولــــي مــــن جــــان عــــارف غيــــر آنــــم | نــــــــامردي کــــــــنم بــــــــا دوســــــــتانم |
| تــــو يــــک کــــون آوري از فرســــنگها راه | مـــــــن آن را قـــــــر زنـــــــم؟ اســـــــتغراالله |
| بـــرو مـــرد عزيـــز ايـــن ســـوءظن چيـــست | جنونــــست اينکــــه داري ســــوءظن نيــــست |
| مـــن ار چـــشمم بـــدين غايـــت بـــود شـــور | همــــان ســــازدش چــــشمآفــــرين کــــور |
| اگـــــر مـــــيآمـــــد او در خانـــــه مــــــن | معــــــزز بــــــود چــــــون دردانــــــه مــــــن |
| بــــود مهمــــان هميــــشه دلخــــوش اينجــــا | نباشـــــد مـــــسجد مهمـــــانکـــــش اينجـــــا |
| مـــــن و بـــــا دوســـــتان نـــــادوســـــتداري؟ | تـــو مخلـــص را از ايـــن دونـــان شـــماري؟ |
| تــو حــق داري کــه گيــرد خــشمت از مـــــن | کـــــه ترســـــيده از اول چـــــشمت از مـــــن |
| نميـــداني کـــه ايـــرج پيـــر گـــشته اســـت | اگـــر چيـــزي ازو ديـــدي گذشـــته اســـت |
| گـــرفتم کـــون کـــنم، مـــن حـــالتم کـــو | بــــــراي کــــــوه کنــــــدن آلــــــتم کــــــو |
| اگــــر کــــون زيــــر دســــت و پــــا بريــــزد | بــــه جــــان تــــو کــــه کيــــرم برنخيــــزد |
| بـــــــسان جوجـــــــه از بيـــــــضه جـــــــسته | شــــود ســــر تــــا نمــــوده راســــت خــــسته |
| دوبـــــاره گـــــردنش بـــــر ســـــينه چـــــسبد | نهــــد ســــر روي بــــال خــــويش و خــــسبد |
| اگـــــر گـــــاهي نگيـــــرد بـــــول پيـــــشم | نبايــــــد يــــــادي از احليــــــل خويــــــشم |
| پــــــس از پــــــرواز بــــــاز تيــــــزچــــــنگم | بـــه کـــف يـــک تـــسمه باشـــد بـــا دوزنگـــم |
| چنـــــان چـــــسبيده احلـــــيلم بـــــه خايـــــه | کــــه طفــــل مــــنفطم بــــر ثــــدي دايــــه |
| مــــرا کــــون فــــيالمثــــل چــــاه خرابــــي | کنــــــارش دلــــــوي و كوتــــــه طنــــــابي |
| **** | **** |
| بــــدينجا چــــون رســــيد اشــــعار خــــالص | پريـــشان شـــد همـــه افکـــار مخلـــص |
| کــه يــا رب بچــه بــازي خــود چــه کارســت | کـــه بـــر وي عـــارف و عـــامي دچارســـت |
| چــرا ايــن رســم جــز در ملــک مــا نيــست | وگـــر باشـــد بدينـــسان بـــر مـــلا نيـــست |
| اروپـــــــايي بـــــــدان گـــــــردنفـــــــرازي | ندانــــــد راه و رســــــم بچــــــهبــــــازي |
| چـــو باشـــد ملـــک ايـــران محـــشر خـــر | خــــر نــــر مــــيســــپوزد بــــر خــــر نــــر |
| شـــــنيد ايـــــن نکتـــــه را داراي هوشـــــي | بـــــــــــرآورد از درون دل خروشـــــــــــسي |
| کــــه تــــا ايــــن قــــوم در بنــــد حجابنــــد | گرفتـــــــار همـــــــين شـــــــي عجابنـــــــد |
| حجـــــــاب دختـــــــران مـــــــاه غبغـــــــب | پــــــسرها را کنــــــد همخوابــــــه شــــــب |
| تـــو بينـــي آن پـــسر شوخـــست و شنگـــست | بــــــراي عــــــشق ورزيــــــدن قشنگــــــست |
| نبينـــــــي خـــــــواهر بـــــــيمعجـــــــرش را | کــــه تــــا ديوانــــه گــــردي خــــواهرش را |
| چـــو ايـــن محجوبـــه آن مـــشهود عامـــست | نـــه بـــر عـــارف، نـــه بـــر عـــامي ملامـــست |
| اگــــر عــــارف در ايــــران داشــــت بــــاور | کـــــه باشـــــد در ســـــفر متـــــرس ميـــــسر |
| بـــه کـــون زيـــر ســـر هرگـــز نمـــيســـاخت | بـــه عبـــدي جـــان و غيـــره دل نمـــيباخـــت |
| تـــو طعـــم کـــس نميـــداني کـــه چونـــست | والا تـــف کنـــي بـــر هـــر چـــه کونـــست |
| در آن محفـــل کـــه باشـــد فـــرج گلگـــون | ز کــون صــحبت مکــن گــه ميخــورد کــون |
| تــرا اصــل وطــن کــس بــود کــون چيــست | چــــرا حــــب وطــــن انــــدر دلــــت نيــــست |
| مگــــر حــــس وطــــن خــــواهي نــــداري | کـــه کـــس را در رديـــف کـــون شـــماري |
| بگـــــــو آن عـــــــارف عـــــــامي نمـــــــا را | کـــه گـــم کـــردي تـــو ســـوراخ دعـــا را |
| بـــود کـــون کـــردن انـــدر راي کـــس کـــن | چــــو جلقــــي ليــــک جلــــق بــــا تعفــــن |
| خـــدايا تـــا کـــي ايـــن مـــردان بخوابنـــد | زنـــــان تـــــا کـــــي گرفتـــــار حجابنـــــد |
| چـــــرا در پـــــرده باشـــــد طلعـــــت يـــــار | خـــــدايا زيـــــن معمـــــا پـــــرده بـــــردار |
| مگــــر زن در ميــــان مــــا بــــشر نيــــست؟ | مگـــر زن در تميـــز خيـــر و شـــر نيـــست؟ |
| تــو پنــداري کــه چــادر ز آهــن و روســت؟ | اگــــر زن شــــيوه زن شــــد مــــانع اوســــت؟ |
| چــو زن خواهــد کــه گيــرد بــا تــو پيونــد | نــه چــادر مــانعش گــردد نــه روبنــد |
| زنــــان را عــــصمت و عفــــت ضرورســــت | نـــــه چـــــادر لازم و نـــــه چاقچورســـــت |
| زن روبـــــسته را ادراک و هـــــش نيـــــست | تيــــاتر و رســــتوران نــــاموس کــــش نيــــست |
| اگــــر زن را بــــود آهنــــگ حيــــزي | بـــــود يکـــــسان تيـــــاتر و پـــــاي ديـــــزي |
| بنــــــشمد در تــــــه انبــــــار پــــــشگل | چنــــــان کانــــــدر رواق بــــــرج ايفــــــل |
| چـــه خـــوش ايـــن بيـــت را فرمـــود جـــامي | مهـــــين اســـــتاد کـــــل بعـــــد از نظـــــامي |
| »پــــريرو تــــاب مــــستوري نـــــدارد | در ار بنـــــــــدي ســـــــــر از روزن درآرد» |
| **** | **** |
| بيــــــــا گــــــــويم برايــــــــت داســــــــتاني | کــــــه تــــــا تــــــاثير چــــــادر را بــــــداني |
| در ايــــامي کــــه صــــاف و ســــاده بــــودم | دم کريـــــــــاس در اســـــــــتاده بـــــــــودم |
| زنــي بگذشــت از آنجــا بــا خــش و فــش | مــــرا عــــرقالنــــسا* آمــــد بــــه جنــــبش |
| ز زيـــــــر پيچـــــــه ديـــــــدم غبغـــــــبش را | کمـــــي از چانـــــه قـــــدري از لـــــبش را |
| چنــــــان از گوشــــــه ابــــــر ســــــيه فــــــام | کنـــد يـــک قطعـــه از مـــه عـــرض انـــدام |
| شــــــدم نــــــزد وي و کــــــردم ســــــلامي | کـــــه دارم بـــــا تـــــو از جـــــايي پيـــــامي |
| پــري رو زيــن ســخن قــدري دودل زيــست | کــــــه پيغــــــامآور و پيغــــــام ده کيــــــست |
| بــــدو گفــــتم کــــه انــــدر شــــارع عــــام | مناســــب نيــــست شــــرح و بــــسط پيغــــام |
| تـــــو دانـــــي هـــــر مقـــــالي را مقاميـــــست | بـــــــراي هـــــــر پيـــــــامي احتراميـــــــست |
| قــــــــــدم بگــــــــــذار در دالان خانــــــــــه | بــــه رقــــص آراز شــــعف بنيــــان خانــــه |
| پـــريوش رفـــت تـــا گويـــد چـــه و چـــون | مــــنش بــــستم زبــــان بــــا مکــــر و افــــسون |
| ســـــماجت کـــــردم و اصـــــرار کـــــردم | بفرماييــــــــــد را تکــــــــــرار کــــــــــردم |
| بـــــــه دســـــــتاويز آن پيغـــــــام واهـــــــي | بـــــه دالان بـــــردمش خـــــواهي نخـــــواهي |
| چـــو در دالان هـــم آمـــد شـــد فـــزون بـــود | اتــــــــاق جنــــــــب دالان بــــــــردمش زود |
| نشــــست آنجــــا بــــه نــــاز و چــــم و خــــم | گرفتـــــه روي خـــــود را ســـــفت محکـــــم |
| شــــــگفت افــــــسانهاي آغــــــاز کــــــردم | در صــــحبت بــــه رويــــش بــــاز کــــردم |
| گهـــي از زن ســـخن کـــردم گـــه از مـــرد | گهــي کــان زن بــه مــرد خــود چهــا کــرد |
| ســـــخن را گـــــه ز خـــــسرو دادم آيـــــين | گهـــــي از بـــــي وفـــــايي هـــــاي شـــــيرين |
| گـــه از آلمـــان بـــرو خوانـــدم گـــه از روم | ولــــــي مطلــــــب از اول بــــــود معلــــــوم |
| مــــــرا دل در هــــــواي جــــــستن کــــــام | پـــــــريرو در خيـــــــال شـــــــرح پيغـــــــام |
| بـــه نرمـــي گفـــتمش کـــاي يـــار دمـــساز | بيــــــا ايــــــن پيچــــــه را از رخ برانــــــداز |
| چــــرا بايــــد تــــو روي از مــــن بپوشــــي | مگــــر مــــن گربــــه ميباشــــم تــــو موشــــي |
| مـــــن و تـــــو هـــــر دو انـــــسانيم آخـــــر | بـــــه خلقـــــت هـــــر دو يکـــــسانيم آخـــــر |
| بگـــــو بـــــشنو ببـــــين برخيـــــز بنـــــشين | تــــو هــــم مثــــل منــــي اي جــــان شــــيرين |
| تـــــــرا کـــــــان روي زيبـــــــا آفريدنـــــــد | بــــــــراي ديــــــــده مــــــــن آفريدنــــــــد |
| بــــــه بــــــاغ جــــــان رياحننــــــد نــــــسوان | بــــــه جــــــاي ورد و نــــــسرينند نــــــسوان |
| چـــه کـــم گـــردد ز لطـــف عـــارض گـــل | کـــــه بـــــر وي بنگـــــرد بيچـــــاره بلبـــــل |
| کجــــــا شــــــيريني از شــــــکر شــــــود دور | پـــــرد گـــــر دور او صـــــد بـــــار زنبـــــور |
| چـــه بـــيش و کـــم شـــود از پرتـــو شـــمع | کـه بـر يـک شـخص تابـد يـا بـه يـک جمـع |
| اگـــــر پروانـــــهاي بـــــر گـــــل نـــــشيند | گـــــــل از پروانـــــــه آســـــــيبي نبينـــــــد |
| پـــريرو زيـــن ســـخن بـــيحـــد برآشـــفت | زجــا برجــست و بــا تنــدي بــه مــن گفــت : |
| كــه مــن صــورت بــه نــامحرم کــنم بــاز؟ | بـــــــرو ايـــــــن حرفهـــــــا را دور انـــــــداز |
| چــــه لــــوطيهــــا در ايــــن شــــهرند واه واه! | خــــــــــــــــدايا دور کــــــــــــــــن االله االله! |
| بـــه مـــن مـــيگويـــد واکـــن چـــادر از ســـر | چـــــه پـــــر روييـــــست ايـــــن االله اکبـــــر |
| جهــــنم شــــو مگــــر مــــن جنــــده باشــــم | کــــه پــــيش غيــــر بــــيروبنــــده باشــــم! |
| از ايــــن بازيــــت همــــين بــــود آرزويــــت | کـــه روي مـــن ببينـــي تـــف بـــه رويـــت! |
| الهــــــي مــــــن نبيــــــنم خيــــــر شــــــوهر | اگـــــر رو واکـــــنم بـــــر غيـــــر شـــــوهر |