اسفند ماه امسال نود سال از درگذشت ایرج میرزا جلال الممالک شاعر و طنز پرداز برجسته دوره قاجار میگذرد.
او را اگر چه از نظر زمانی می توان شاعر دوره مشروطیت به شمار آورد٬ ولی به دلیل وابستگی های درباری نمی توان او را انقلابی نامید.
ایرج تحصیلات مقدماتی را در دارالفنون مظفری در تبریز به پایان برد و با فنون ادبی و زبان فرانسه در همان جا آشنا شد و از چهارده سالگی به جهان شعر روی آورد. بخت بزرگ او آشنایی با امیر نظام گروسی بود که خود از نویسندگان قوی دست به شمار میرفت و آن زمان پیشکاری اذربایجان را بر عهده داشت.
ایرج با آن که به ویژه پس از مرگ پدر از حمایت بزرگان دیگری چون نظام السلطنه مافی و امین الدوله و حتی علی اصغر خان اتابک برخوردار بوده ولی به هیچکدام آن ها چون امیر نظام وابسته و متکی نبوده است.
ایرج میرزا کار شعر را با مدیحه پردازی آغاز کرد. قصیده های مداحانه او هم صله و انعام در پی داشت و هم لقب فخراشعرا را برای او به ارمغان آورد. ولی به گفته محمد جعفر محجوب شارح و مفسر دقیق ایرج میرزا، او با رفتن امیر نظام به آذربایجان این کار را رها کرد و به منشیگری پرداخت و به قول خودش از “خلوتی خاص” و “همسر لوطی و رقاص” شدن رها شد.
ایرج با آن که در خدمات دولتی به سر می برد ولی آن قدر آزادی داشت که ناهنجاری های اجتماعی و فرهنگی را زیر ذره بین بگذارد و خطاها و گاه خیانتهای سیاستمداران ایران را برملا کند آن هم با زبانی شسته و رفته و ساده و بیپیرایه.
به گفته محجوب آشنایی با زبان فرانسه، سفر به اروپا و مشاهده زندگی مردم آن دیار ایرج را مردی آزاد فکر، متجدد و ترقیخواه بار آورد. مردی که در عین حال این شجاعت اخلاقی را داشت که تقیه و تعارف را که رسم زمانه بود به کناری بگذارد و آنچه را که ناهنجار تشخیص میدهد به مردمان یادآوری کند. ایرج در کار انتقاد و یادآوریهای اجتماعی تا آنجا پیش رفت که حتی عدهای برای کشتن او آماده شده بودند.
محجوب در برابر همه محاسن عیب بزرگی نیز در شعر ایرج- یا در بخش بزرگی از شعر ایرج- می بیند و آن عدم رعایت عفت قلم است. محجوب نمیدانست که یکی دو دهه بعد ادبیات اروتیک و پرنو گرافیک آنچنان رونقی در جهان پیدا میکند که حتی شایسته دریافت جوایز بزرگ میشود.
نویسندگان ایرانی امروز در برونمرز نیز در شعرها و داستانهای خود به جا و بیجا دست به دامان همان حرفهایی میشوند که محجوب بیان ساده و راحت آن ها را در شعر ایرج عیب به شمار میآورد.
نوآوری ایرج بیشتر در مضمون و معنا مطرح میشود تا فرم و قالب. ایرج خود در شعری نوآورانی را که قالبهای تازه به وجود میآورند به باد انتقاد گرفته است.